Visit Page
Verder naar bericht

Flora

Het is lente. Vorig jaar greep ik dit moment aan om te vertellen over Narcissus. Dit jaar kies ik voor een vrouwelijke held, namelijk Flora. Ook wel de Romeinse godin van bloemen.

Flora betekent letterlijk ‘bloemen’ in het Latijn. Al in de tijd van de Romeinen was Flora de godin van bloemen en gewassen. En in het verlengde daarvan ook van de lente. Als we zoeken naar de oorsprong van Flora, moeten we een tijdje terug in de tijd.

Chloris

De Romeinse dichter Ovidius (je weet wel, die van de geweldige Metamorphosen) geeft Flora een Griekse voorganger genaamd Chloris. Dit doet hij in zijn zes boeken lange (!) gedicht Fasti, dat tussen 1 en 8 na Christus verschijnt.

Chloris is een nimf.

Wacht, wat is een nimf eigenlijk? Nimfen worden vaak opgevoerd in de Griekse mythologie. Het zijn halfgoddelijke, vrouwelijke wezens, die op een of andere manier verbonden zijn aan de natuur. Zo heb je bergnimfen, bosnimfen, zeenimfen, enzovoort, enzoverder. In schilderstukken worden ze in de regel afgebeeld als jonge, bijkans naakte vrouwen. Ze vormen vaak de entourage van een bepaalde god. Dikke kans dat als je een (deels) blote vrouw op een schilderij treft, het een nimf voorstelt.

Zephyr

Terug naar het verhaal. Chloris de nimf woont vredig op de Elyseïsche velden, de Oud-Griekse rustplaats voor dode helden. Op een dag loopt Chloris wat rond, en wordt gespot door de westenwind, Zephyros of Zephyr. De westenwind valt als een blok voor haar schoonheid. Hij achtervolgt en overmant Chloris, en maakt haar zo de zijne. Tot zover een typisch Grieks godenverhaal. Godheid ziet vrouw, Godheid neemt vrouw.

Chloris krijgt er nog wel iets voor terug. Zephyr transformeert haar tot Flora. Daarmee schenkt hij haar onsterfelijkheid in de vorm van de eeuwige lente. Ook krijgt ze zeggenschap over bloemen, fruit en gewassen. Er wordt gefluisterd dat Flora verse rozen uitademde.

Primavera

Er zijn heel wat werken waarin Flora figureert. Het meest bekende is ongetwijfeld het schilderstuk van Sandro Botticelli, Primavera (lente) getiteld.

Flora
Sandro Botticelli, Primavera, ca. 1481-82. Tempera op hout, 203 x 314 cm. Uffizi Gallery, Florence.

Dit werk is misschien wel het meest beroemde uit de Uffizi Gallery. Over de betekenis en de rolverdeling op het stuk zijn hele verhandelingen geschreven. De geleerden zijn het niet met elkaar eens. In mijn bescheiden mening sluit het rechterdeel van het werk goed aan bij het verhaal hierboven. Ik leg het hier daarom als dusdanig uit.

De uiterst rechtste mannelijke figuur is Zephyrus, de westenwind. Hij is blauw, met ietwat bolle wangen. Ook heeft hij vleugels. Een mooie personificatie van de wind, als je het mij vraagt. Links naast Zephyr zien we een vrouwelijke figuur. Dit is Chloris. Ze ziet er heel nimferig uit, met doorschijnend gewaad dat niet veel aan de verbeelding overlaat. Chloris kijkt verschrikt achterom, terwijl Zephyr haar vastgrijpt. Uit haar mond zien we een bloem ontspruiten. Direct links van Chloris staat een vrouw, gekleed in een gewaad vol met kleurrijke bloemen. Dit is Flora, de transformatie van Chloris. Flora is zwanger, wat kan staan voor de lente (nieuw leven) en alle nieuwe gewassen en bloemen.

Flora

Titiaan

Er is in het Uffizi nog een andere Flora te vinden, van de hand van een van de grote Renaissancemeesters Titiaan.

Flora
Titiaan, Flora, ca. 1517. Olieverf op doek, 79,7 x 63,5 cm. Uffizi Gallery, Florence.

Dit portret is een hele andere Flora dan die van Botticelli. We zien een jonge vrouw tegen een donkere achtergrond. Ze gaat gekleed in klassieke kleding, heel anders dan de mode in de tijd van Titiaan zelf. Haar gewaad zakt bij haar linker schouder iets af, zodat een glimp van haar borst zichtbaar is. In haar rechter hand heeft ze bloemen vast. Dromerig staart de vrouw opzij, alsof ze haar blik vestigt op iets buiten het schilderij, verborgen voor de beschouwer. Haar voorkomen beantwoordt aan alle criteria van schoonheid in de 16e eeuwse Italiaanse Renaissance.

Voor de geïnteresseerden in iconografie onder de lezers zitten er wat verborgen signalen in het stuk. Deze allegorie op Flora kan je namelijk ook lezen als een portret van een verloofde vrouw. Aan haar rechterhand zien we een verlovingsring. Met deze hand draagt ze een boeket bloemen, een mogelijke verwijzing naar huwelijkse liefde. Een aantal van de vingers aan haar linkerhand zijn gespreid, als een schaar. Dit kan duiden op het toekomstige verlies van haar maagdelijkheid.

Flora

Aan dit werk zit een leuk, Hollands tintje. In 1635 zag de Nederlandse kunsthistoricus Joachim von Sandrart het stuk hangen bij de Spaanse ambassadeur in Amsterdam en identificeerde de vrouw als Flora. Sindsdien gaat het werk zo door het leven.

Rembrandt’s Flora

Nog eentje om het af te leren. Ook onze eigen Rembrandt heeft een Flora op zijn naam staan. In het jaar van Rembrandt en de gouden eeuw kan deze natuurlijk niet onvermeld blijven.

Flora
Rembrandt van Rijn, Flora, 1634. Olieverf op doek, 125 x 101 cm. State Hermitage Museum, St. Petersburg.

De Hermitage in St. Petersburg heeft een verzameling Rembrandts waar je U tegen zegt. Deze Flora stamt uit de kunstcollectie van Catherina de Grote. Het stuk was niet zo heel lang geleden op visite in Amsterdam, toen Hermitage Amsterdam Hollandse Meesters presenteerde.

Rembrandt schilderde drie portretten van zijn eerste vrouw Saskia van Uylenburgh als Flora, waarvan dit werk de eerste is. Het is geschilderd in hun trouwjaar. Ik vind het een liefdevol en ontroerend portret van een jonge vrouw. Zoals de hand zachtjes op de zwangere buik rust! Prachtig.

Mocht je geen budget en/of tijd hebben om af te reizen naar Italië en Rusland, dan kan je ook een ander portret van Saskia bewonderen in de tentoonstelling Rembrandts Social Network in het Rembrandthuis. Of ga naar Alle Rembrandts in het Rijksmuseum voor nog meer moois van de meester.

Heb jij een verzoek voor een mythologisch verhaal, uitgelegd in schrift en beeld? Je mag het me laten weten. Wie weet grijp ik het aan voor een nieuw stuk.

Nieuwsbrief

Wil je op de hoogte blijven van de laatste blogposts? Geen probleem. Abonneer je hier.

Feel free to share

Facebook
Twitter
Pinterest
LinkedIn
Instagram

Laat als eerste een reactie achter

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.

Meest recente berichten

Wordpress Social Share Plugin powered by Ultimatelysocial