De meeste mensen beginnen met aquarel en denken: ik zie het beeld in mijn hoofd, dus ik moet het gewoon schilderen. Maar dan gebeurt het — het resultaat is plat.
▶Inhoudsopgave
Alsof alles in één vlak hangt, zonder lucht, zonder ruimte. Dat komt niet omdat je geen talent hebt.
Het komt omdat je mist wat er onder zit. En wat er onder zit, is underpainting.
Wat is underpainting eigenlijk?
Underpainting is simpel gezegd de eerste kleurige laag die je aanbrengt voordat je begint aan de echte details. Het is geen schets in potlood, maar een wassing — vaak in één of twee kleuren — die de toon van het hele schilderij bepaalt.
Denk aan het als het fundament van een huis. Niemand ziet het uiteindelijk, maar zonder het staat niets recht.
Wat me opvalt is dat veel beginners dit overslaan. Ze willen meteen aan de slag met details: een oog, een blad, een schaduw. Maar zonder die onderliggende laag heb je geen samenhang. Alles zweeft. En dat voelt ondanks al je moeite… leeg.
Waarom werkt het?
Aquarel is transparant. Dat is zowel de kracht als de valkuil.
Elke laag die je aanbrengt, laat de vorige nog doorzien. Als je begint met een warme, gele of terracotta wassing, dan straalt die warmte door alle volgende lagen heen. Het geeft je schilderij een kleurharmonie die je niet kunt namaken als je pas later kleuren gaat mengen. Daarnaast zorgt underpainting voor waar je ogen naartoe gaan.
Een donkere wassing in de achtergrond maakt het voorste deel automatisch lichter — en dus dichterbij. Diepte ontstaat niet door details toevoegen, maar door contrast aanbrengen tussen voor- en achtergrond.
Welke kleur kies je voor de underpainting?
En dat beginnt hier. Dat hangt af van wat je wilt bereiken.
Een koele grijsblauwe wassing werkt prachtig voor winterse landschappen of stille achtergronden. Een warme burnt sienna geeft aarde, hout, herfst — iets levendigs. Ik gebruik zelf vaak een mengsel van quinacridoon rood en een touch ultramarijn.
Het lijkt overdreven, maar het geeft een diepte die je later niet meer hoeft te forceren. Eerlijk gezegd heb ik jarenlang alleen met gewerkt.
Geen underpainting, gewoon wit papier en dan maar hopen. Toen ik het eens probeerde — echt probeeren, niet half — voelde het alsof ik een deur had geopend die altijd dicht was geweest.
Hoe doe je het in de praktijk?
Neem je papier goed nat. Niet druipend, maar gelijkmatig vochtig.
Op droog papier gaat de wassing stroef zitten en krijg je streken die je niet wilt.
Ik gebruik altijd Arches 300 gram katoen — dat papier houdt langer vocht vast, waardoor je rustiger kunt werken. Goedkoper papier droogt te snel, en dan ben je al je tijd kwijt aan het vechten tegen het materiaal in plaats van het creëren. Geef je wassing met een groot penseel.
Geen detailspulletje, maar een ronde sabel of een goed synthetisch model dat water vasthoudt. Sable is duurder, maar het voelt anders — zachter, meer controle. Synthetisch is praktischer en vaak net zo goed als je een degelijke merk kiest. Winsor & Newton heeft een serie die ik al jarenlang gebruik; de serie 7 is legendarisch, maar hun synthetische lijn doet het ook prima.
Het is essentieel om aquarel droogtijden te begrijpen en de wassing helemaal te laten drogen voordat je verdergaat. Dit is waar het misgaat bij bijna iedereen; ze zijn ongeduldig.
Ze zien de wassing en denken: dit is al mooi, ik ga door. Maar als je er nieuwe lagen overheen legt terwijl het nog nat is, meng je kleuren op het papier in plaats van aquarelverf op te bouwen in lagen. Het wordt modderig.
Wat als je te veel hebt?
En modderig is het tegenovergestelde van transparant. Geen paniek. Aquarel is vergevingsgezind — tot op zekere hoogte.
Als je wassing te donker is, kun je met een schoon, licht vochtig penseel de kleur wegnemen.
Of je laat het zo en past je volgende lagen aan. Soms is een te donkere underpainting juist wat je schilderij nodig heeft. Ik heb een keer een landschap geschilderd waar ik bijna al mijn wassing had weggehaald, en toen besloot ik het te laten. Het werd het beste stuk dat ik dat maand had gemaakt.
De gouden regel: bouw op in lagen
Underpainting is laag één. Daarna komt laag twee: meer kleur, meer vorm, maar nog steeds transparant.
Pas bij laag drie of vier ga je naar de donkere accenten en details.
Elke laag is lichter in kleur en kleiner in oppervlak. Het is alsof je een foto scherpstelt — eerst de grote lijnen, dan de scherpte. Holbein aquarelverf en de techniek van kleurmenging op het palet of papier verschillen per merk, zoals bij Winsor & Newton.
Holbein is fijner, minder korrelig, en daardoor ideaal voor zachte overgangen in je underpainting. Winsor & Newton heeft meer pigmentdichtheid, wat betekent dat je met minder verf een sterkere kleur krijgt. Beide zijn goed — het hangt af van wat je zoekt. Ik gebruik Holbein voor wassingen, Winsor & Newton voor de latere lagen.
En als je merkt dat je schilderij plat blijft, ook met underpainting — kijk dan naar je papier.
Een slecht papier verpest zelfs de beste techniek. Ik heb het vaak gezegd, maar het blijft waar: papier is belangrijker dan verf. Zonder goed katoenpapier kun je al je lagen bouwen wat je wilt — het zal nooit stralen.
Tot slot
Underpainting is geen truc. Het is geen geheime techniek die alleen experts kunnen.
Het is gewoon het besef dat een schilderij niet in één keer tot leven komt. Het vraagt geduld.
Het vraagt dat je vertrouwt op iets dat er nog niet is. Maar als je het eenmaal voelt — die warmte die door je lagen straalt, die ruimte die ontstaat zonder dat je hoeft te forceren — dan begrijp je waarom aquarel geen snelle kunst is. Het is een gesprek met water, pigment en tijd.