Ik heb ooit een sabelpenseel gekocht voor bijna honderd euro. Een Holbein, prachtig gemaakt, met een dichte bos en een punt die je met een enkel haar kunt slijpen.
▶Inhoudsopgave
En wat deed ik? Ik liet het in de fles staan na gebruik. Dagenlang.
Tot de verf uitdroogde en de haren kromtrokken. Stom. Maar zo leer je. Goede penselen zijn geen verbruiksartikel. Ze zijn gereedschap.
En net zoals je een goed mes scherp houdt, moet je een goed penseel verzorgen. Want een sabelpenseel van tachtig euro die je niet schoonmaakt, is na een half jaar weggegooid geld. Dat vind ik trouwens het moeilijkste: mensen investeren in goede verf en goed papier, maar denken niet aan het penseel zelf.
Waarom schoonmaken zo belangrijk is
Verf die in de penseelbos uithardt, doet twee dingen. Ten eerste: de haren krommen uit elkaar, en je verliest die perfecte punt die je net had gemaakt.
Ten tweede: pigmentresten trekken vocht aan uit je volgende mengsel. Je denkt dat je een helder geel mengt, maar het wordt troebel omdat er nog cadmium in het penseel zit.
Wat me opvalt is dat veel schilders hun penseel alleen even door het water spoelen. Dat is niet genoeg. Een goede spoeling met water haalt het oppervlakkige pigment weg, maar de verf die diep in de bos zit, blijft zitten.
De juiste manier: stap voor stap
Vooral bij donkere kleuren zoals PB15 of PR101 zie je dat terug in je volgende wassing. Je mengt een mooie grijs, en ineens zit er een vlekje blauw in.
Neem na elke sessie je penseel onder lauw water houden. Niet heet, want dat beschadigt de lijm in de ferule. Draai het penseel langzaam door je vingers, zodat het water diep de bos in komt. Dan: zacht inzepen met een mild zeepje.
Ik gebruik gewoon afwasmiddel, een druppel is genoeg. Voorzichtig de haren tussen je vingers bewegen, nooit wrijven of draaien.
Spoel net zo lang tot het water helder blijft. En hier maak ik een fout die ik lang heb gemaakt: ik drukte het penseel uit tegen een doek. Dat buigt de haren. Beter: schud het lichtjes uit, en vorm de punt terug met je vingers terwijl het nog nat is.
Droegen: waar het vaak misgaat
Een penseel laten drogen met de punt naar beneden is de grootste fout die je kunt maken. Water loopt dan naar de ferule, en daar zit de lijm. Na verloop van tijd scheurt de bos los.
Ik heb het gezien bij studenten die hun penselen in een beker lieten staan, punt naar beneden, alsof het een vaas met bloemen was.
Leg je penselen plat op een doek, of hang ze met de punt naar boven in een etui. Een simpele klerenhangertje met een touwtje werkt wonderwel, net zoals je zorgvuldig je aquarelschilderijen moet bewaren en beschermen.
Het klinkt triviaal, maar het verschil is merkbaar na een paar maanden. Penselen die plat drogen, houden hun vorm beter en de haren blijven zachter. Eerlijk gezegd, ik bewaar mijn beste sabelpenselen in een speciaal etui dat ik van een Japanse winkel heb.
Maar een stuk karton met een sneetje erin, waar je de haren inlegt, werkt net zo goed.
Wat je niet moet doen
Het gaat erom dat de haren niet worden gebogen tijdens het drogen. Gebruik geen wasmachine. Geen droogkast. Geen haardroger. Ik heb een keer iemand zien proberen met een föhn. De penseel was na vijf minuten een gekromd bosje haren.
Ook alcohol of terpentijn gebruiken voor schoonmaken is te agressief: het maakt de haren broos, vooral bij natuurlijke sabel. En nog iets: laat je penselen niet lang in een glas water staan.
Ik weet het, het is handig. Maar het hout van de steel zwelt op na verloop van tijd, en de ferule kan losraken.
Maximaal een uur, en alleen als je even iets anders doet tijdens een sessie.
Verfresten verwijderen: de diepe schoonmaak
Eens in de paar weken doe ik een diepe schoonmaak. Vooral als ik veel met donkere kleuren heb gewerkt, zoals PBr7 of PBk9.
Dan neem ik een speciaal penseelzeepje, er bestaan verschillende merken van, en masseer ik het in de bos. Laat het een minuutje zitten, spoel goed. Het verschil is hoorbaar, bijna.
Het penseel voelt weer levendig aan. Dat vind ik trouwens het mooiste van goed onderhoud: een goed verzorgd penseel voelt anders aan.
Synthetisch versus natuurhaar
Het houdt meer water, de punt komt scherper terug, en je hebt meer controle over je streken.
Het is alsof het penseel meewerkt in plaats van tegen. Synthetische penselen zijn gemakkelijker schoon te maken. Ze absorberen minder pigment en zijn bestand tegen wat meer behandeling. Maar ze geven iets minder water af, en dat merk je bij grote wassingen.
Sabelpenselen zijn gevoeliger, maar de kwaliteit van de streken is moeilijk te evenaren. Mijn advies: heb van beide soorten een paar in je collectie.
Gebruik de synthetische voor zware kleuren en grote vlakken, en bewaar de sabel voor de fijne werk. En verzorg ze allebei goed. Want een goed penseel dat je met aandacht schoonmaakt en in de juiste opbergoplossingen voor aquarelmaterialen bewaart, gaat jarenlang mee.
Ik heb er nog steeds een van vijf jaar oud die beter werkt dan veel nieuwe.
Het is niet ingewikkeld. Het is aandacht. En dat is, als je het mij vraagt, het mooiste van schilderen: de zorg voor je materiaal.