Referentiemateriaal gebruiken zonder te kopiëren: tips en werkwijze

Stel: je hebt een prachtige foto van een oud straatje in Brugge. Je wilt het schilderen, maar niet exact kopiëren.

Hoe doe je dat? En wanneer mag je een referentie gebruiken, en wanneer is het eigenlijk gewoon kopiëren? Dit zijn vragen die veel aquarellisten stellen, en waar ik zelf ook lang mee worstelde.

Wat is referentiemateriaal eigenlijk?

Referentiemateriaal is alles wat je gebruikt om je werk te ondersteunen. Foto's, schetsen, andere kunstwerks, zelfs herinneringen.

Het is een hulpmiddel, geen blauwdruk. Maar het verschil tussen "gebruiken" en "kopiëren" is soms dunner dan je denkt.

De kern is deze: als je iets letterlijk overneemt, is het kopiëren. Als je het gebruikt als vertrekpunt voor je eigen interpretatie, is het refereren. Een beetje zoals koken: je volgt een recept, maar je voegt er je eigen smaak aan toe. Het resultaat is dan toch anders.

Wanneer is het kopiëren, en wanneer refereren?

Dit is waar het lastig wordt. Er is geen harde regel, maar wel een paar richtlijnen die ik zelf gebruik.

Als je een foto exact natekenst, met dezelfde compositie, kleuren en details, dan kopieer je. Als je een foto gebruikt om de sfeer te vangen, maar de compositie aanpast, kleuren verandert en eigen toevoegingen maakt, dan refereer je. Het verschil zit in de interpretatie.

Wat me opvalt is dat veel beginners denken dat ze refereren, maar eigenlijk kopiëren. Ze maken een schets die bijna identiek is aan de foto, en dan denken ze dat het "eigen" werk is. Maar als je de foto wegneemt en je schets er nog steeds precies uitziet, dan heb je te dicht bij de bron gezeten.

Tips om echt te refereren, niet te kopiëren

1. Gebruik meerdere referenties

Dit is misschien wel de belangrijkste tip. Als je maar één foto gebruikt, ben je verleid om die exact te volgen. Maar als je vijf foto's van hetzelfde onderwerp gebruikt, ben je gedwongen om te kiezen.

Wat neem je over? Wat laat je weg? Wat combineer je?

2. Verander de compositie

Ik doe dit vaak bij stadsgezichten. Ik pak drie foto's van een straat, en neem van de eene de gevels, van de andere de schaduwen, en van de derde de mensen.

3. Werk vanuit je gevoel, niet vanuit de foto

Het resultaat is iets nieuws, iets dat niet bestaat in de realiteit, maar dat wel gelooft. Zet het hoofdonderwerp niet in het midden, zoals op de foto. Gebruik de derde regel, of zelfs een ongebruikelijke hoek.

Draai het beeld om, spiegel het, knip er een stuk uit. Door de compositie te veranderen, dwing jezelf om na te denken over wat je echt wilt vertellen en ontdek hoe je jouw schetsboekwerk deelt op social media.

4. Schets eerst, kijk later

Dit klinkt wat vaag, maar het is belangrijk. Als je een foto van een landschap gebruikt, vraag jezelf dan af: wat voelde ik toen ik die plek zag? Was het koud, windig, rustig? Laat dat gevoel je kleuren en penseelstreken bepalen, niet de exacte kleuren op de foto.

Eerlijk gezegd, dit is het moeilijkste. Het is verleidelijk om te kijken naar de foto en te denken: "dit is groen, dus ik neem groen." Maar als je echt wilt refereren, moet je je eigen reactie centraal stellen.

Een truc die ik vaag gebruijk: kijk goed naar de referentie, en schets dan zonder te kijken.

Pak daarna de foto er weer bij, en corrigeer alleen wat echt mis is. Zo voorkom je dat je te veel overneemt. Het is een beetje als leren schrijven: je leest een verhaal, en schrijft dan je eigen versie zonder terug te kijken. Het resultaat is altijd anders, en vaak beter.

En als je toch kopieert?

Soms is kopiëren prima. Als je leert, als je een techniek oefent, of als je een studie maakt.

Maar weet dan dat je kopieert, en noem het zo. Er is niets mis met een studie naar een meester, zolang je het niet als eigen werk presenteert. Dat vind ik trouwens een belangrijk punt. Veel aquarellisten maken studies, maar vergeten te vermelden dat het gebaseerd is op een referentie.

Dat is niet erg, maar het is eerlijker om het wel te doen. Zelfs als het maar in je eigen aantekeningen staat.

Conclusie: refereren is een kunst op zich

Gebruik referenties als vertrekpunt, niet als bestemming. Laat je leiden door wat je ziet, maar beslis zelf wat je maakt. En als je twijfelt: probeer eens wat schetsboekprompts voor aquarel en illustratie, verander de compositie, en werk vanuit je gevoel.

Het mooie van aquarel is dat je je voor je eigen stijl kunt laten inspireren door kinderboekillustratoren als inspiratiebron, terwijl het medium zelf ook al verrassingen geeft.

Een druppel verf die niet doet wat je wilde, een kleur die op een onverwachte manier mengt. Die toevalligheid is iets dat je niet kunt kopiëren. En precies dat maakt je werk uniek.