Stel je voor: je zit op een bankje in het Vondelpark, potlood in de hand, en de wereld beweegt om je heen. Een fietser scheurt voorbij, een hond ploegt door de sloot, schaduwen verschuiven over de grasperken.
▶Inhoudsopgave
Je hebt misschien een uur, misschien twee. De vraag is niet of je het "goed" krijgt, maar of je het vangt.
En daarvoor heb je niet veel nodig — maar wat je meeneemt, moet wel kloppen.
Waarom buiten schilderen anders werkt
In je atelier heb je controle. Je kunt een uur over een schaduw kijken, je verf mengen tot het precies goed is, je papier strak spannen op een plank. Buiten?
Buiten heb je wind, licht dat steeds verandert, en een koffie die snel koud wordt. Maar juist daarom is het zo waardevol. Je wordt gedwongen om sneller te beslissen.
Minder perfectioneren, meer reageren. Wat me opvalt bij urban sketching is dat de beste tekeningen vaak de onvoltooide zijn.
Die half ingekleurde gevel, dat stuk straat dat je niet meer kon afmaken omdat de zon onderging — daar zit energie in. In het atelier zou je dat wegwerken. Buiten leer je het te laten staan.
De materialen: minder is meer, maar kies bewust
Je hebt geen tien kleuren nodig. Een beperkt palet werkt juist beter buiten, omdat je minder hoeft te kiezen en meer hoeft te voelen. Ik neem altijd een warme en een koele versie van elk primair: een geel als PY35 (Hansa Yellow Light), een rood als PR188 (Naphthol Red), en een blauw als PB15:3 (Phthalo Blue).
Daarbij een bruin — ik gebruik PBr7, een natuurlijke sienna — en dat is het.
Met die vijf kun je alles mengen wat je nodig hebt. Over pigment gesproken: kijk altijd naar de nummers op de tube of pan.
Niet naar de mooie naam. "Horizon Blue" of "Spring Green" zegt je niets. Maar PB15? Dat is een transparant, krachtig blauw met uitstekende lichtechtheid.
Papier: waar het echt begint
PY35 is helder en lichtecht. Die nummers zijn universeel, ook al verkoopt een merk ze onder een andere benaming.
Veel merken verkopen 'complete sets' die volledige kleurrijken missen; dat is een marketingtruc. Een dure set is niet per se beter; een goedkope set met de juiste pigmenten geeft vaak meer voldoening. Ik zeg het liever te vaak dan te weinig: papier is belangrijker dan verf. Een slecht papier verpest zelfs de beste aquarel.
Buiten gebruik ik bijna altijd Arches, 300 gram, 100% katoen. Het is de gouden standaard, en niet voor niets.
Het papier houdt water vast zonder te golven, het kleurt mooi op, en je kunt er mee werken zelfs als het een beetje vochtig is van de lucht.
Verf: tubes of pans?
Je hoeft geen hele velden mee te nemen. Knip of scheur kleine bladen, of gebruik een notitieboekje van goed aquarelpapier om thumbnail sketches te maken voor je aquarelcomposities. Schmincke heeft een mooi reisboekje, en ook Van Gogh biedt compacte opties.
Maar let op: dat soort boekjes zijn vaak 200 gram. Dat werkt, maar je merkt het verschil met 300. Vooral als je nat-in-nat werkt.
Penseel: het onderschatte gereedschap
Voor onderweg neem ik pans mee. Ze zijn compact, schoon, en je hoeft geen doppen te bewaren. Maar eerlijk gezegd?
Tubes zijn efficiënter in gebruik. Je kunt meer verf in één keer uitknijpen, en droogde verf in een palette kun je altijd weer oplossen.
Als ik weet dat ik langer buiten blijf, neem ik een kleine doos met tubes mee en een palette met deksel. Holbein aquarelverf is minder korrelig dan Winsor & Newton, maar mengt iets anders — fijner, bijna zachter. Voor stadsgezichten waar je veel glazuwen wilt leggen, vind ik Holbein daarom prettiger.
Een goed penseel — sabel of synthetisch — houdt meer water vast dan een goedkope variant.
Dat klinkt als een klein verschil, maar het is het niet. Met een goed penseel leg je in één streep een gradatie neer. Met een slechte moet je vijf keer over dezelfde plek. Buiten, waar je niet altijd water bij de hand hebt, maakt dat het verschil tussen vloeiend werken en worstelen.
Ik neem altijd twee mee: een rond penseel nummer 8 of 10 voor de grote vormen, en een kleiner nummer 4 voor details. Dat is genoeg. Soms gebruik ik alleen de punt van het grote penseel voor lijnen, en de flanken voor wasses. Eén penseel, meerdere functies.
Aanpak: hoe je begint als de wereld om je heen draait
De grootste fout die je kunt maken? Te lang toekijken en niet beginnen. Begin met potlood. Schets de grote lijnen: horizon, gebouwen, bomen, mensen als eenvoudige vormen. Geen details.
Je wilt de compositie vastleggen, geen architectuurtekening maken. Dan: kies je licht.
Waar vandaan komt het? Schaduwen geven diepte, en die veranderen snel.
Als de zon schijnt, heb je misschien twintig minuten voordat de schaduw van dat kerkje naar de andere kant is geschoven. Werk daarom van licht naar donker. Leg eerst de warme tinten neer — geel, licht oranje, een vleugje rood.
Water, water, water
Daarna pas de koele lagen: blauw, paars, groen. Buiten droogt alles sneller.
Vooral in de zomer. Ik houd altijd twee waterpotten bij me: één schoon, één voor het spoelen van mijn penseel. En ik werk vaker nat dan ik in het atelier zou doen. Laat de kleuren op het papier mengen in plaats van in je palette.
Dat geeft die typische aquarel-gloed — ongecontroleerd, maar levendig. Als je je karakterontwerp in aquarel tot leven wilt brengen, is een klein flesje met een spuitkop trouwens onmisbaar.
Even op het papier spuiten als het te droog is, of om een kleur te verspreiden.
Het is geen truc, het is gewoon handig.
Fouten maken is het punt
Urban sketching is geen prestatie. Het is een manier van kijken.
Je zult te donker kleuren, te veel water gebruiken, een perspectief verkeerd tekenen. Prima. Die fouten horen bij het proces van je eigen illustratieve stijl ontwikkelen.
Ze maken dat je volgende schets beter wordt. En als het helemaal mislukt? Dan heb je toch buiten gezeten, de lucht gevoeld, de stad gezien. Dat is al meer dan de meeste mensen op een doordag doen. Neem je materiaal mee, ga zitten, en begin. Niet morgen. Nu.